Kleine stappen, groot onderzoek: wat 11.500 ouderen ons leren over een actief brein

Als je merkt dat namen je makkelijker ontglippen of dat een kruiswoordpuzzel langer duurt dan vroeger, is het logisch dat je je afvraagt of je er zelf iets aan kunt doen. Een groot nieuw onderzoek uit het Verenigd Koninkrijk geeft daar een hoopvol antwoord op, en meteen een paar goede redenen om de koppen met enige voorzichtigheid te lezen.

Wat de onderzoekers deden

Het Active Brains-onderzoek stond onder leiding van Paul Little en Lucy Yardley van de universiteiten van Southampton en Bristol en verscheen eind september in het vakblad The Lancet Primary Care. Het werd gefinancierd door het National Institute for Health and Care Research, het Britse instituut voor gezondheidsonderzoek.

Tussen oktober 2020 en oktober 2023 deden ruim 11.500 mensen van 60 tot 85 jaar mee, geworven via 670 huisartspraktijken in het hele land. Ze hadden allemaal internet en scoorden allemaal onder het gebruikelijke niveau op een test voor verbaal redeneren: een korte puzzel op tijd die meet hoe snel je eenvoudige zinnen kunt doorgronden.

Iedereen werd door loting ingedeeld in een van drie groepen. De eerste groep diende als vergelijking. Deze deelnemers deden de test, beantwoordden vragen over hun dagelijkse bezigheden en kregen kort advies over hoe ze hun denkvermogen kunnen ondersteunen met beweging, gezond eten en activiteiten die de geest prikkelen, zoals puzzelen, lezen, muziek, iets nieuws leren of gewoon tijd doorbrengen met anderen. De tweede groep kreeg daarnaast toegang tot de Active Brains-website, met hersenoefeningen en hulp bij actief blijven en gezond eten. De derde groep kreeg de website plus een paar korte telefoongesprekken of e-mails, meestal van een verpleegkundige.

Wat ze vonden

Na een jaar waren de gemiddelde scores in alle drie de groepen gestegen. In de vergelijkingsgroep scoorde ongeveer 28 procent van de mensen met een vervolgmeting niet langer in het lage bereik. In de twee websitegroepen was dat bijna een derde.

Op de hoofdtest deden de websitegroepen het iets beter dan de vergelijkingsgroep. Het verschil was ongeveer een half punt voor alleen de website en ongeveer een punt voor de website met begeleiding, op een test waarbij de groepsgemiddelden stegen van rond de 15 naar tussen de 18 en 19. Na een jaar scoorde 44 procent van de groep met extra begeleiding in het bereik dat de onderzoekers als lichte achteruitgang aanmerken, tegenover 48 procent van de vergelijkingsgroep. Wie het programma echt regelmatig gebruikte, liet wat grotere effecten zien.

Paul Little noemde de uitkomst in de vergelijkingsgroep een grote verrassing. Zijn team had verwacht dat kort advies alleen weinig zou uithalen.

Wat dit wel en niet laat zien

De vooruitgang in de vergelijkingsgroep is bemoedigend, maar vraagt om een zorgvuldige lezing. Er was geen groep die helemaal niets kreeg, dus het onderzoek kan niet laten zien hoeveel van die verbetering door het advies zelf kwam. Twee keer dezelfde test maken, meedoen aan een onderzoek dat Active Brains heet en vragen krijgen over je gewoontes kunnen mensen allemaal een duwtje geven om iets te veranderen. Bovendien schuiven lage scores bij een tweede poging vaak vanzelf wat omhoog. De onderzoekers bespreken dat laatste punt en achten het onwaarschijnlijk dat het het grootste deel van de verandering verklaart, maar helemaal uitsluiten kunnen ze het niet.

Het persbericht van de universiteit sprak van bewijs dat puzzels cognitieve achteruitgang kunnen omkeren. Dat gaat verder dan het onderzoek zelf. De groepen werden ingedeeld op basis van één redeneertest, niet op basis van een medische diagnose, en het artikel zegt dat mensen niet langer aan de cognitieve criteria voldoen, niet dat ze genezen zijn.

De eerlijke beperkingen

Zowel deelnemers als onderzoekers wisten wie in welke groep zat. Ongeveer een derde van de mensen in de websitegroepen maakte de vervolgtest niet, tegenover ongeveer een vijfde in de vergelijkingsgroep, en wie lager begon, haakte vaker af. De deelnemers waren overwegend wit, al vrij actief en allemaal online, dus ze zijn misschien niet representatief voor iedereen. Het onderzoek was niet opgezet om de twee websitegroepen van elkaar te onderscheiden, en of dit alles het risico op dementie verlaagt, is nog onbekend. Een vervolg na vijf jaar loopt nog.

Waarom dit toch goed nieuws is

Ondanks die kanttekeningen is de boodschap hoopvol. In een grote groep ouderen met lage scores gingen de denkvaardigheden er in een jaar eerder op vooruit dan achteruit, en eenvoudige, goedkope ondersteuning voegde daar nog iets aan toe. Zoals Paul Little het zei: het brein blijft tot op hoge leeftijd in staat om te leren.

Geen van de activiteiten is bijzonder. Meer bewegen, goed eten, hobby's blijven doen die je aan het denken zetten en tijd doorbrengen met mensen bij wie je je prettig voelt: het zijn dingen die de meesten van ons in een gewone week kunnen inpassen.

Een kleine, vaste gewoonte

Dat is ook het idee achter Treeny. De dagelijkse oefeningen zijn kort en bedoeld om plezier aan te beleven, en Flo, de coach in de app, past ze elke dag aan aan hoe het met je gaat. Het is één rustige manier om je hoofd bezig te houden, naast al het andere dat ertoe doet. Treeny is in dit onderzoek niet getest, en Treeny behandelt of voorkomt geen enkele aandoening.

Hoe je dit artikel leest

Dit artikel beschrijft onderzoek en is geen medisch advies. Het onderzoek laat veranderingen in testscores over één jaar zien en kan niet aantonen dat deze activiteiten dementie voorkomen of een medische aandoening omkeren. Maak je je zorgen over je geheugen of je denkvermogen, praat dan met je huisarts, die jouw situatie kent zoals geen enkel artikel dat kan.