Het boek op je nachtkastje doet misschien meer dan je denkt

Bijna elk advies om je hersenen gezond te houden vraagt je om iets toe te voegen aan je week. Een cursus, een vast ritme, een nieuwe gewoonte waar je jezelf toe moet zetten. Dit advies is anders, want bij veel mensen ligt het er al: op het nachtkastje of naast de leunstoel, half uit, met een boekenlegger erin.

Op 15 september 2026 publiceerden onderzoekers van de Universiteit van Cambridge in het tijdschrift Psychological Medicine een overzicht van wat er bekend is over lezen voor je plezier en de hersenen, van de vroege kinderjaren tot op hoge leeftijd. Het is geschreven door professor Barbara Sahakian en dr. Christelle Langley van de afdeling Psychiatrie, samen met Vicki Perrin, die aan het hoofd staat van The Queen's Reading Room, een liefdadigheidsorganisatie die lezen stimuleert. Hun kernboodschap is eenvoudig. Wat je leest of hoe je leest lijkt er weinig toe te doen, zolang je leest omdat je het leuk vindt.

Wat het overzicht samenbrengt

Een overzicht als dit doet zelf geen nieuw experiment. Het verzamelt eerdere studies en kijkt of die dezelfde kant op wijzen. Het meeste bewijs gaat over kinderen, maar het overzicht put ook uit een aantal langlopende studies over de latere levensjaren.

In één daarvan werden bijna 5.500 volwassenen van 55 jaar en ouder vijf jaar lang gevolgd. Wie vaak iets deed dat de geest prikkelt, lezen inbegrepen, kreeg duidelijk minder vaak problemen met geheugen en denken. In een andere studie ging het lezen van kranten, tijdschriften en boeken samen met een 33 procent lager risico op de ziekte van Alzheimer. Tegenover de wetenschapssite Earth.com wees professor Sahakian ook op een studie onder 469 mensen van 75 jaar en ouder, waarin regelmatig lezen samenging met een 35 procent lager risico op dementie over ongeveer vijf jaar. En in de langste studie, die 1.962 volwassenen boven de 64 veertien jaar lang volgde, ging minstens één keer per week lezen samen met een kleiner risico op achteruitgang, op elk opleidingsniveau en dus niet alleen bij wie het langst op school had gezeten.

Waarom lezen ertoe zou kunnen doen

De onderzoekers noemen een paar mogelijke redenen. Een verhaal volgen vraagt veel tegelijk van je hersenen. Je onthoudt personages en gebeurtenissen, weet nog wat er drie hoofdstukken terug gebeurde, ziet plekken voor je waar je nooit bent geweest en leeft je in in wat anderen denken en voelen. Beeldvormend onderzoek koppelt regelmatig lezen aan verschillen in hersengebieden voor taal, aandacht en het reguleren van emoties. Het idee is, grofweg, dat een leven lang zulke inspanning een reserve kan opbouwen waarmee de hersenen de veranderingen van het ouder worden beter opvangen.

Lezen kan ook iets sociaals zijn. Volgens de auteurs lijken leesclubs en gezamenlijke leesgroepen extra voordeel te geven, omdat ze het denkwerk van lezen combineren met het gezelschap van anderen. Professor Sahakian maakte daarbij een praktisch punt: een leesgroep is ideaal voor wie niet zo makkelijk naar een beweegles kan.

Wat dit overzicht je niet kan vertellen

Dit is het belangrijke deel, en de auteurs zijn er open over. Vrijwel al het bewijs over de latere levensjaren laat een verband zien, geen oorzaak en gevolg. Mensen die regelmatig lezen verschillen op veel punten van mensen die dat niet doen, onder meer in opleiding, inkomen, gezondheid en hoe sociaal actief ze zijn, en geen enkele studie kan met alles rekening houden.

Ook de richting van het verband is onzeker. Iemand bij wie geheugen en concentratie al beginnen te haperen, jaren voor een eventuele diagnose, vindt lezen misschien lastiger en doet het minder. Dan is minder lezen eerder een vroeg teken van verandering dan een oorzaak.

Het enige bewijs voor een direct effect op de hersenen komt uit een kleine studie met 11 kinderen met dyslexie die een leesprogramma van acht weken volgden, en dat staat ver af van een volwassene die een roman oppakt. Niemand heeft nog onderzocht of het brein anders veroudert als je op je vijftigste of zeventigste regelmatig gaat lezen. De onderzoekers noemen dat hun volgende vraag.

Het is ook eerlijk om te vermelden dat een van de auteurs een organisatie leidt die als doel heeft lezen te bevorderen. Dat maakt het overzicht niet onjuist, maar het is goed om te weten als je het enthousiasme ervan weegt.

Waarom is dit dan toch de moeite waard?

Omdat het risico vrijwel nul is en het plezier echt. Ook als het effect op dementie kleiner blijkt dan deze studies doen vermoeden, zijn ontspanning, concentratie en een aanleiding om met anderen te praten op zichzelf al de moeite waard. Professor Sahakian vat het zelf zo samen: het is nooit te laat om te beginnen.

Ben je wat uit het lezen geraakt, dan heb je geen leeslijst nodig. Een detective, een biografie, de krant, een roman waar je op je twintigste van hield. Tien rustige minuten voor het slapengaan tellen al. Een bezoekje aan de bibliotheek met een vriendin ook.

Dat is ook de gedachte achter Treeny. De dagelijkse oefeningen zijn kort en bedoeld om van te genieten, niet om door te zetten, en Flo, de coach in de app, stemt ze elke dag af op waar je staat. Het is één kleine, vaste manier om je hoofd bezig te houden, naast alles wat je graag doet, lezen zeker inbegrepen. Het is geen behandeling voor iets wat in dit artikel wordt beschreven.

Hoe je dit artikel kunt lezen

Dit artikel beschrijft onderzoek en is geen medisch advies. De besproken studies laten verbanden zien en kunnen niet aantonen dat lezen dementie voorkomt. Maak je je zorgen over je geheugen of je denken, praat dan met je huisarts. Die kent jouw situatie op een manier die geen artikel kan.