Ultrabewerkt voedsel en het ouder wordende brein: wat een onderzoek van negen jaar suggereert

Kijk eens op de verpakking van koekjes, een kant-en-klaarmaaltijd of een frisdrank, en je ziet vaak een lange lijst ingrediënten die je in je eigen keuken niet zou gebruiken. Zulke producten heten ultrabewerkt, en ze vormen voor veel mensen een groot deel van wat ze eten. Een onderzoek dat deze zomer verscheen in het American Journal of Public Health vroeg zich af of ze iets te maken kunnen hebben met hoe goed ons denkvermogen op latere leeftijd standhoudt.

Wat de onderzoekers deden

Het team gebruikte de Health and Retirement Study, een grote enquête onder oudere Amerikanen. Ze keken naar 5.370 mensen van 50 jaar en ouder, met een gemiddelde leeftijd van 64 jaar. Aan het begin vulde iedereen een vragenlijst in over wat ze gewoonlijk aten. Mensen die op dat moment al dementie of geheugenproblemen hadden, werden niet meegenomen.

In de ongeveer negen jaar daarna deden de deelnemers elke twee jaar gestandaardiseerde tests voor geheugen en aandacht. Op basis van de uitkomsten verdeelden de onderzoekers de mensen in drie groepen: denkvermogen binnen het normale bereik, lichte cognitieve beperking zonder dementie, en dementie. Daarna vergeleken ze mensen op basis van hoeveel ultrabewerkt voedsel ze aan het begin zeiden te eten.

Wat ze vonden

Vergeleken met het vijfde deel van de mensen dat het minste ultrabewerkte voedsel at, had het vijfde deel dat er het meeste van at een 58 procent hoger risico op dementie en een 46 procent hoger risico op lichte cognitieve beperking. Dit zijn relatieve verschillen, geen kans dat een bepaald persoon dementie krijgt.

Het beeld klopte ook andersom. Het vijfde deel dat het meeste onbewerkt of weinig bewerkt voedsel at, zoals vers fruit, groenten en gewone granen, had een 41 procent lager risico op dementie en een 24 procent lager risico op lichte cognitieve beperking dan het vijfde deel dat er het minste van at. De onderzoekers hielden rekening met leeftijd, geslacht, afkomst, opleiding, vermogen, lichaamsbeweging en roken. Van de onderzochte soorten voedsel viel bewerkt vlees op als het enige dat bij alle uitkomsten met een hoger risico samenging.

Wat dit wel en niet betekent

Dit is een verband, en zo moet je het ook lezen. Mensen die veel ultrabewerkt voedsel eten, verschillen mogelijk op tal van andere punten die geen vragenlijst volledig vastlegt, zoals inkomen, tijd om te koken, stemming, slaap of hoeveel gezelschap ze aan tafel hebben. Het onderzoek kan niet zeggen dat deze producten dementie veroorzaken, of dat anders eten het voorkomt.

De onderzoekers noemen een paar mogelijke verklaringen, bijvoorbeeld effecten op de darmbacteriën, op oxidatieve stress of op ontsteking, maar die zijn in dit onderzoek niet getoetst. Het zijn ideeën voor vervolgonderzoek.

De eerlijke beperkingen

De auteurs noemen zelf meerdere beperkingen. Het eten werd uit het hoofd opgegeven, wat nooit helemaal klopt, en maar één keer aan het begin vastgelegd, dus het hoeft niet te weerspiegelen hoe mensen in de jaren daarna aten. De vragenlijst was niet gemaakt om industriële bewerking te meten, dus de werkelijke hoeveelheden zijn mogelijk te laag ingeschat. Het denkvermogen werd gemeten met tests uit een enquête in plaats van met een volledig onderzoek door een specialist, dus sommige mensen zijn mogelijk in de verkeerde groep terechtgekomen.

Daarnaast is omgekeerde causaliteit mogelijk. Heel vroege veranderingen in het denkvermogen, te klein om op te merken, kunnen beïnvloeden wat mensen kiezen te eten. De onderzoekers lieten mensen weg die in de eerste twee jaar al last hadden, maar dat lost het probleem misschien niet helemaal op.

Een rustige manier om dit te gebruiken

Niemand hoeft zich schuldig te voelen over een koekje of een pizza. Wat het onderzoek vraagt, is een kleine, nieuwsgierige blik op de balans in je boodschappenmand. Veel mensen vinden toevoegen makkelijker dan weglaten: een stuk fruit bij de ochtendkoffie, één keer per week een zelfgemaakte groentesoep, naturel yoghurt of noten in plaats van een verpakt tussendoortje. Anderen beginnen bij de drankjes, want gezoete dranken waren in het onderzoek een van de grootste bronnen van ultrabewerkt voedsel. Samen koken met een vriend of een kleinkind maakt van de verandering een plezier in plaats van een regel. Dit zijn ideeën om uit te proberen, geen bevindingen van het onderzoek.

Een kleine, vaste gewoonte

Hersengezondheid komt meestal voort uit veel kleine dingen die je regelmatig doet, aan tafel, onderweg tijdens een wandeling en in je hoofd. Treeny is op dat idee gebouwd. De dagelijkse oefeningen zijn kort en bedoeld om van te genieten, en Flo, de coach in de app, past ze aan op hoe het die dag met je gaat. Het is een zachte manier om je geest bezig te houden naast alles wat verder belangrijk is. Treeny maakte geen deel uit van dit onderzoek en behandelt of voorkomt geen enkele ziekte.

Een opmerking over hoe je dit leest

Dit artikel beschrijft onderzoek en is geen medisch of voedingsadvies. Het onderzoek toont een verband en kan niet laten zien dat ultrabewerkt voedsel dementie veroorzaakt, of dat er minder van eten het voorkomt. Heb je een aandoening, gebruik je regelmatig medicijnen of overweeg je je voeding ingrijpend te veranderen, bespreek dat dan eerst met je huisarts of een diëtist. Maak je je zorgen over je geheugen, praat dan met je huisarts, die je situatie kent op een manier die geen enkel artikel kan.